Aperçu

Welkom in Dijk en Waard – een jonge gemeente met een eeuwenoud verhaal. Fiets mee door een landschap dat is gevormd door strijd tegen het water, door vindingrijke boeren en tuinders, en door generaties die bouwden aan een toekomst. Deze route neemt je mee langs plekken waar erfgoed en architectuur samenkomen. Gebouwen die niet alleen het verleden vertellen, maar ook laten zien hoe we bouwen om te blijven. [Plattengrond iconisch D&W met foto ]

Wat is erfgoed?

Erfgoed is alles wat we van vorige generaties hebben gekregen en willen doorgeven. Dat kan tastbaar zijn – zoals stolpboerderijen, koolschuren of oude veilinggebouwen – maar ook immaterieel, zoals tradities, dialecten en verhalen. In Dijk en Waard gaan die vormen van erfgoed hand in hand.

Gebouwd landschap: van moeras tot monument

Het landschap van Dijk en Waard is letterlijk door mensenhanden gemaakt. Eeuwenlang werd er gevochten tegen het water. Vanaf de 10e eeuw begonnen bewoners het veen te ontginnen. Ze legden dijken aan, groeven sloten en maakten het land geschikt voor land- en tuinbouw. In de 16e eeuw ontstond het unieke ‘Rijk der Duizend Eilanden’ – een lappendeken van eilandjes en vaarsloten, opgehoogd met bagger voor de koolteelt. Tussen 1630 en 1632 werd De Waard drooggemalen met 47 molens. Later nam één stoomgemaal dit werk over – een technisch hoogstandje dat het landschap blijvend veranderde. Deze strijd tegen het water is niet alleen een verhaal van overleven, maar ook van bouwen met visie.

Architectuur als spiegel van de tijd

De architectuur in Dijk en Waard weerspiegelt de geschiedenis van de regio. Van eenvoudige tuinderswoningen tot imposante stolpboerderijen – elk gebouw vertelt een verhaal. Deze fietstocht nodigt je uit om stil te zijn bij deze gebouwen. Waarom zijn ze er nog en wat zeggen ze over ons verleden – en onze toekomst? De tuinderswoning Rond 1900 maakten grote stolpen plaats voor compacte eengezinswoningen met een zadel- of mansardedak. Deze woningen stonden vaak dicht op de straat of aan een waterweg, vaak zonder voortuin, en vormden samen een karakteristiek straatbeeld. Ze zijn een tastbare herinnering aan de bloei van de koolteelt en het leven van de tuindersgezinnen. De boerderette Een bijzonder woningtype dat het midden houdt tussen stolp en tuinderswoning. Gebouwd tussen 1875 en 1900, met decoratieve elementen zoals sierankers en bolornamenten. Een voorbeeld van hoe functionaliteit en esthetiek samenkomen in de architectuur van het platteland. De stolpboerderij De iconische ‘piramide van de polder’. Onder het vierkante dak vond je alles: woonruimte, stal, hooiberg en opslag. De stolp is een toonbeeld van efficiëntie en vakmanschap, en een symbool van het Noord-Hollandse landschap. Veel stolpen zijn nog steeds in gebruik of herbestemd – een prachtig voorbeeld van duurzaam bouwen avant la lettre. De koolschuur en de zuurkoolfabrieken van Langedijk Met de opkomst van de koolteelt kwamen ook nieuwe gebouwtypes: de koolschuur (of koolboet) voor opslag en koeling van de (Langedijker) bewaarkool, en de zuurkoolschuur met karakteristieke putten. Deze gebouwen zijn vaak eenvoudig van vorm, maar essentieel voor het agrarisch erfgoed van de regio. Van grote betekenis voor de tuinbouw en de werkgelegenheid in Langedijk waren de 10 zuurkoolfabrieken. Hiervan is er nu nog 1 over; de fa G. Kramer & Zn., uit Zuid-Scharwoude en nu tevens de grootste en belangrijkste in Nederland. Deze werd opgericht in 1890. In 1975 nam Kramer de zuurkoolfabriek van Hart, opgericht in 1903 over. De eerste zuurkoolfabrieken in Langedijk werden gesticht door Duitsers, zoals de fabriek van Verburg, opgericht in 1878 en pas in begin 1900 overgenomen door Verburg. In 1896 startte C. Berkhouwer in Zuid-Scharwoude een fabriek welke in 1917 werd overgenomen door N. de Nijs. In 1885 werd ook zuurkoolfabriek De Nederlanden in Noord-Scharwoude opgericht. Verder waren er nog in deze beginjaren zuurkoolfabrieken in Broek op Langedijk, zoals van der Molen aan het Havenplein, maar ook van Bak aan het Oxhoofdpad en aan het Fabriekspad. Deze laatste werd later Fa. Stenneberg. En dan nog 2 zuurkoolfabrieken in Noord-Scharwoude., t.w. Nieuw Leven aan de Juliana van Stolbergstraat de fabriek van Trompetter nabij de Mosselbrug.

Wederopbouw en groei

Na de Tweede Wereldoorlog groeide Dijk en Waard snel. In Heerhugowaard verrezen moderne woonwijken op voormalige landbouwgrond. De rechte lijnen van de droogmakerij boden ruimte voor nieuwe stedenbouwkundige inzichten. Scholen, winkels en recreatiegebieden zoals het Geestmerambacht en Park van Luna werden aangelegd – plekken die ook nu nog geliefd zijn.

Erfgoed in beweging

Erfgoed is niet statisch. Veel gebouwen zijn herbestemd of aangepast aan nieuwe functies. Denk aan de Broekerveiling – ooit de eerste doorvaartveiling ter wereld, nu een museum. Of aan familiebedrijven zoals Kramer Zuurkool en Kuiper Transport, die hun wortels hebben in de agrarische bedrijvigheid van de regio. Ook de architectuur beweegt mee en toont een sterke veerkacht. Nieuwe generaties architecten en ambachtslieden zorgen ervoor dat oude gebouwen behouden blijven én een nieuwe toekomst krijgen. Dat is precies waarom de gebouwen zijn “Gebouwd om te blijven”: bouwen met oog voor duurzaamheid, schoonheid en betekenis.

Kijk met andere ogen

Tijdens deze fietsroute nodigen we je uit om met andere ogen te kijken naar het landschap en de gebouwen om je heen. Let op de details: de dakvormen, de gevels, de materialen, de kleur verlopen. Vraag je af: waarom staat dit gebouw hier? Wat zegt het over de mensen die hier leefden, woonden en werkten? Misschien zie je een oude stolp die nu een galerie is. Of een tuinderswoning met een moderne aanbouw. Elk gebouw is een venster naar het verleden – en een deur naar de toekomst.

Address
Museumweg 2, Broek op Langedijk