Foto: De Hofkamer, Credits: Frederik Beyens

Op 14 september opende Vlaanderen zijn deuren voor verborgen schatten en architecturale verhalen in het kader van Open Monumentendag (OMD) - de jaarlijkse viering van gebouwd erfgoed in Vlaanderen en de bijdrage van de regio aan het programma van de Europese Open Monumentendagen.

Open Monumentendag werd voor het eerst georganiseerd in 1991 en is uitgegroeid tot een van Vlaanderens meest geliefde culturele evenementen, waarbij zowel inwoners als bezoekers worden uitgenodigd om historische sites te verkennen die gewoonlijk gesloten zijn voor het publiek. Elk jaar in september geven honderden monumenten, kerken, archieven, tuinen en privéwoningen hun geheimen prijs en moedigen ze mensen aan om opnieuw contact te leggen met het verleden en na te denken over hoe erfgoed de plaatsen waar ze vandaag leven vormgeeft.

Het evenement wordt gecoördineerd door Herita, de Vlaamse erfgoedorganisatie die verantwoordelijk is voor het beschermen en ontsluiten van historische sites in de hele regio. Herita werkt nauw samen met lokale organisatoren, gemeenten, vrijwilligers en erfgoedinstellingen, die samen het weekend mogelijk maken. Het initiatief kan ook rekenen op de steun van partners zoals de Nationale Loterij, die met hun bijdragen de outreach en de betrokkenheid van de gemeenschap helpen financieren.

In Antwerpen waren er dit jaar boeiende bezoeken die de architecturale diversiteit en de voortdurende geest van vernieuwing van de stad weerspiegelden. Ik had het genoegen vergezeld te worden door Griet Langbeen, de Nationaal Coördinator voor Vlaanderen, wiens kennis en enthousiasme voor cultureel erfgoed deze opendeurreis door Antwerpen nog boeiender maakten. Van getransformeerde kerken en universiteitscampussen tot archieven en ceremoniële zalen, elke locatie vertelde een verhaal - niet alleen over het verleden van de stad, maar over hoe erfgoed blijft leven en evolueren.

Onze-Lieve-Vrouw van Gratiekerk / Theater Elckerlyc

De reis begon bij de Onze-Lieve-Vrouw van Gratiekerk, een neogotische kerk die eind 19e eeuw werd gebouwd door architecten Bilmeyer & Van Riel. Ooit was het een gebedshuis, maar in 2007 werd het ontwijd en onlangs vond het een nieuw leven als foyer voor Theater Elckerlyc. Het gebouw, dat sinds 1999 beschermd is, wordt zorgvuldig gerenoveerd om het glas-in-lood en de structurele grandeur te behouden. De transformatie van kerk tot cultureel trefpunt weerspiegelt de evoluerende identiteit van Antwerpen - waar historische ruimtes in nieuwe vormen het gemeenschapsleven blijven dienen.

Opera

Aan de Jezusstraat 28 is het voormalige Provinciaal Veiligheidsinstituut - ooit een opleidingscentrum voor havenarbeiders - herboren als de Campus Opera van de KU Leuven. Het modernistische gebouw uit het midden van de vorige eeuw, ontworpen in de jaren 1950, onderging een gevoelige restauratie door B-architecten en zal in 2024 heropend worden.

Tijdens de renovatie werd een ingevoegde vloer die het oorspronkelijke atrium had geblokkeerd, verwijderd en een grote trap die in de jaren 1990 werd gesloopt, werd nauwgezet herbouwd. Het resultaat herstelt de verticale openheid die het naoorlogse optimisme kenmerkte. Het stond zelfs op de shortlist voor de Antwerpse Erfgoedjuweelprijs, een erkenning die laat zien hoe modern erfgoed net zo belangrijk kan zijn als oudere monumenten.

Erfgoedhuis Van Celst

Verscholen in Sint-Jacobsmarkt 15 biedt het Erfgoedhuis Van Celst een intiemere ontmoeting met het gelaagde architecturale verleden van Antwerpen. Het huis brengt decoratieve en structurele elementen uit verschillende stijlperiodes samen, wat de voortdurende evolutie van de stad weerspiegelt.

Het huis is nu eigendom van een non-profitorganisatie en illustreert hoe burgerlijk engagement huiselijk erfgoed kan bewaren - het soort erfgoed dat vaak stilletjes verdwijnt achter grotere publieke monumenten. De mix van privé-initiatief en historische integriteit zorgt ervoor dat de stillere architecturale stemmen van Antwerpen niet vergeten worden.

Sint-Jacobskerk

Vlakbij rijst de Sint-Jacobskerk op in statige grandeur, met haar torens in de steigers terwijl de restauratiewerkzaamheden doorgaan. De kerk is niet alleen een monument van gotische en barokke architectuur, maar ook een plek met een diepe artistieke weerklank: ze herbergt het graf van Peter Paul Rubens, de beroemdste schilder van Antwerpen.

Door de eeuwen heen heeft Sint-Jacobs zich aangepast aan veranderende tijden, oorlogen, hervormingen en restauraties overleefd. Het huidige conservatieproject heeft als doel zowel de structuur als de ingewikkelde kunstwerken te behouden, zodat deze ruimte - een dialoog tussen geloof en kunst - toekomstige generaties blijft inspireren.

De Brabantse Olijfberg

s Middags bood De Brabantse Olijfberg een van de meest gelaagde en fascinerende verhalen van de dag. Opgericht in de 17e eeuw als een clandestiene protestantse congregatie - de naam "De Olijfberg van Brabant" was een poëtische vermomming tijdens de Contrareformatie - overleefde het eeuwen van religieuze omwentelingen.

Het gebouw zelf deed ooit dienst als katholiek klooster, later als militaire bakkerij en zelfs als stal, voordat het werd omgevormd tot protestantse kerk. Tijdens Open Monumentendag nodigde de gemeenschap bezoekers uit om mee te doen aan orgelmeezingers en historische reënactments van 19e-eeuwse prediking, waardoor deze lange geschiedenis tot leven kwam.

De plaatselijke legende vertelt zelfs over een spookachtige ontmoeting in 1826, toen voorbijgangers melding maakten van mysterieuze flikkerende lichten in de afgesloten kerk. De oorzaak bleek maanlicht te zijn dat weerkaatste op gepolijst kerkzilver - een verhaal dat sindsdien deel uitmaakt van de Antwerpse folklore.

Vandaag de dag zet De Brabantse Olijfberg zijn erfenis van openheid voort door onderdak te bieden aan vluchtelingenprojecten, studentenbijeenkomsten en meertalige diensten en zo de levende geest van tolerantie en inclusie te belichamen.

FelixArchief

Op Oudeleeuwenrui 29 opende het FelixArchief zijn deuren voor tentoonstellingen over 100 jaar Art Deco en zeven eeuwen stadsarcheologie. Maar achter de tentoonstellingen gaan opmerkelijke archiefvondsten schuil.

Eerder dit jaar identificeerden archivarissen het oudst bekende document van Antwerpen - een 9e-eeuws perkamenten fragment van Augustinus' Enarrationes in Psalmos, hergebruikt als boekbindmateriaal. Zulke vondsten laten zien hoeveel van de geschiedenis bij toeval overleeft - alleen herontdekt door geduldig onderzoek.

FelixArchief bewaart ook duizenden 19e-eeuwse foto's van Edmond Fierlants, die de transformatie van de stad documenteerde toen de oude muren werden afgebroken. Door middel van deze beelden en documenten herinnert het archief bezoekers eraan dat erfgoed niet alleen uit steen en glas bestaat, maar ook uit papier, herinnering en verbeelding.

De Hofkamer

De dag werd afgesloten in De Hofkamer, een elegant 18e-eeuws tuinpaviljoen verscholen achter herenhuis Den Wolsack. Het werd in 1772 gebouwd door koopman François Van den Bogaert en bood ooit onderdak aan privérecepties en soirees die de rijkdom en artistieke smaak van de familie etaleerden.

Binnen verbaast het plafond: een schilderij van 65 vierkante meter van "De Goden op de berg Olympus", waarvan wordt aangenomen dat het de grootste plafondschildering op doek in West-Europa is. Nog verrassender is een "boekenkasttoilet", waar het toilet is vermomd als bibliotheek - een excentriek detail dat de speelse luxe van die tijd onthult.

Na jaren van verwaarlozing werd De Hofkamer tussen 2013 en 2017 volledig gerestaureerd, waarbij de klok en plafondschildering zorgvuldig werden geconserveerd. Vandaag de dag doet het dienst als erfgoed en cultureel centrum, met concerten, lezingen en open dagen. Verborgen van de straat blijft het een van de best bewaarde geheimen van Antwerpen - een oase van rust waar kunst, architectuur en verhalen elkaar ontmoeten.

De Open Monumentendag in Antwerpen van dit jaar toonde aan hoe erfgoed niet bevroren is in de tijd, maar voortdurend geherinterpreteerd wordt door nieuw gebruik, restauraties en gemeenschapsinitiatieven. Of het nu in een herbestemde kerk, een nieuw leven ingeblazen archief of een eeuwenoud huis was, elke ruimte bood een dialoog tussen verleden en heden - en herinnerde bezoekers eraan dat erfgoed bloeit als het open, gedeeld en levend blijft.